in Letterland

De Stijl en de concrete experimenten van I.K. Bonset

- door Renaat Ramon

Om een nieuwe wereld te maken moet de oude worden opgeruimd en dient er een werkplan te bestaan voor de komende. Zo ook voor de daarmee samenhangende nieuwe kunst. Daarvoor zijn twee bewegingen nodig: een, die volte-face maakt met het verleden en een tweede, die een nieuw program presenteert. Toen omtrent W.O. I de oude wereld definitief ter ziele ging, zorgde Dada voor het ene en het constructivisme voor het andere. Nergens gingen deze complementaire bewegingen zo nauw samen als in De Stijl. En niemand belichaamde dit samengaan zo vanzelfsprekend en zo volkomen als Theo van Doesburg. Al moest hij zich daarvoor wel opsplitsen: Van Doesburg predikte de Nieuwe Beelding en zijn pseudoniem I.K. Bonset propageerde Dada.
Het tijdschrift De Stijl werd in 1917 opgericht door Theo van Doesburg als spreekbuis van ‘De Stijlbeweging’, de naam van een groep beeldend kunstenaars en architecten die zich konden vinden in het concept ‘de nieuwe beelding’, door Piet Mondriaan gedefinieerd als ‘aesthetisch in bepaaldheid gebeelde verhouding’ (jg. 1, nr 1, okt. 1917, p. 3).

Mark Braet

- door Renaat Ramon

Vijf jaar geleden stierf de dichter Mark Braet (1925 – 2003), auteur van een twintigtal gedichtenbundels en van vertalingen o.m. van Heinrich Heine en, samen met Willy Spillebeen en Bart Vonck, van de Canto General van Pablo Neruda.
Hij werd door de vzw Uitstraling Permanente Vorming op zondag 1 juli 2008 in Brugge herdacht. Jaak Fontier haalde herinneringen op aan zijn klasgenoot en vriend; Nele Ghyssaert, de weduwe van Mark, droeg een aantal gedichten voor en Renaat Ramon werd verzocht in (te) kort bestek enkele aspecten van Braets poëzie te belichten. De neerslag van deze vrijwel onmogelijke opgave volgt hier.

Meester van / nieuwe / woorden

- door Renaat Ramon

Jan van der Hoevens jongste gedichtenbundel – zijn tiende als we El Camino de Santiago wel en zijn light verse niet meerekenen (*) – heet Vagant.
Wij lezen er onder meer vier cycli die de neerslag zijn van ongeorganiseerde tochten in door toeristen bezette gebieden: Egypte, Marokko, Cataluña en Italië. Bij gebrek aan een betere term kunnen wij deze dertig gedichten reisgedichten noemen, maar Van der Hoeven brengt geen verslag uit. Uit vroeger werk weten wij dat hij een bijzonder kleurgevoelige dichter is – maar een schilder met woorden, nee. Pittoreske details? Nee. Historische fresco’s? Nee. Eerder zouden wij kunnen zeggen dat hij met woorden componeert. Visie wordt verklankt. Toch weet hij de genius loci op te roepen in wat wij ‘Schriftuurlijke beelden’ zouden kunnen noemen. Zo bv. in Sfinx van Giza:

Kijkt
hij voorbij de tijd
kent
hij van de twijfel
het blijvende,
alleen het
zwijgende weet
hij van woorden
en van hoop
de roest in de
verte van woestijnen.

Readymade in Rotterdam

- door Renaat Ramon

Als je Rotterdam kent, ken je de hele wereld. De Rotterdamse dichter Cornelis Bastiaan Vaandrager (1935-1992) heeft zijn thuishaven die evolueerde van ‘visserdorp tot wereldhaven’, het ‘Manhattan aan de Maas’, dan ook zelden verlaten. Wel was hij in 1966 op Ibiza met o.m. de eveneens Rotterdamse dichter Hans Sleutelaar. Daar kwam het tot een breuk met zijn kompaan – wegens de ‘betaalkramp’ van ‘Cor-met-de-knip’. Het kwam nooit meer echt goed. Sleutelaar en de andere Rotterdammers, Armando en Hans Verhagen, waarmee hij in de jaren zestig ‘de nieuwe stijl’ en de ‘totale poëzie’ propageerde, ‘schitterden door afwezigheid’ op zijn begraving op 23 maart 1992, zoals Sleutelaar zelf vertelt. Toch is het Hans Sleutelaar die samen met Martin Bril onder de titel Made in Rotterdam zijn gedichten heeft verzameld. De lay-outman Michaël Snitker heeft er voor De Bezige Bij een mooi boekwerk van gemaakt.

Nichts ist poetischer, als alle Übergänge und heterogene Mischungen

- door Renaat Ramon

Het stond in de sterren getekend dat ik als weegschaal zou geboren worden en zo is het ook geschied. Het zal aan mijn sterrenbeeld liggen dat ik redelijk vredelievend ben, meer van de muzen houd dan van Mars, niet gekozen heb tussen de artistieke disciplines waar ik enig talent voor meen te hebben en een voorliefde heb ontwikkeld voor de genres die twee disciplines (trachten te) verenigen – zoals daar zijn: de grisaille en het reliëf, die, het ene schijnbaar en het andere reëel, schilder- en beeldhouwkunst laten samengaan; het prozagedicht (dat minder gemakkelijk is dan het lijkt) en de concrete/visuele poëzie die, inderdaad, op redelijke gronden zowel tot de beeldende kunst als tot de literatuur kan worden gerekend. Niet voor niets zegt Novalis ‘Nichts ist poetischer, als alle Übergänge und heterogene Mischungen’.