'Ek het die klapwiekende vleuels van 'n mitiese voël gesien'

- door Olaf Risee

Charl-Pierre Naudé
Sien jy die hemelliggame
Slibreeks nr. 123

In het recentelijk prachtig gerenoveerde Museum voor Schone Kunsten in Gent, hangt een fresco van Gustave van de Woestijne uit 1920. Het was niet zozeer de betrekkelijk eenvoudige en op de keeper beschouwd weinig opzienbarende afbeelding die mijn aandacht trok, maar des te meer de titel: Gastvrijheid voor vreemdelingen. Het stond er gewoon, haast plompverloren. Het duurde een paar tellen voordat de verbazing tot me doordrong dát ik me erover verbaasde. En nog weer een paar tellen voordat ik de cynische aard van die verbazing voelde. Anno 2008 kon ik me een dergelijke titel enkel voorstellen in een ironische context. Bij Van de Woestijne, meer dan tachtig jaar geleden, echter geen spoor van ironie te bekennen. De afbeelding toont een man die voor zijn huis staat en een uitnodigend gebaar maakt naar een vreemdeling met, jawel, een heuse knapzak. Een beeld uit ver vervlogen tijden, een titel die je onwillekeurig in je hoofd uitgesproken hoort door de polygoon-stem van Philip Bloemendal.

Een soortgelijke sensatie overviel me toen ik de titel van de eerste afdeling las in Sien jy die hemelliggame van Charl-Pierre Naudé: Politieke gedichten. Waar bij Van de Woestijne de tijd het verschil maakt, is het bij Naudé het land van herkomst. In Nederland en Vlaanderen bestaat er natuurlijk ook politiek geëngageerde poëzie, maar dat is toch vaak van het kaliber 'ach gut, kijk eens wat een leuk geëngageerd gedichtje'. In het rijke, decadente Westen is engagement in de kunst verworden tot een keuze. In het politiek uiterst gecompliceerde Zuid-Afrika, waar Naudé woonachtig is, valt er als dichter, veronderstel ik, wat dit aangaat niets te kiezen.

In de essaybundel Van de vijand en de muzikant schrijft Ramsey Nasr n.a.v. een voordracht in Palestina: 'Engagement komt in veel gevallen en in tegenstelling tot wat velen denken niet voort uit de wens politiek te bedrijven, maar uit omstandigheden waarin politiek het leven beheerst. Engagement komt voort uit het leven, ook voor wie zich eraan zou willen onttrekken (...)'.

Naudé is geen pamflettist, maar een poëet. Zijn engagement klinkt door in vrijwel al zijn poëzie, ook in de gedichten die zijn opgenomen in de afdelingen Gedichten aan het water en Liefdesgedichten. In Politieke gedichten staat het gedicht Rekonstruksie, over een dubbele moord en het falende systeem in Zuid-Afrika om concreet een oplossing te bieden voor dergelijke geweldsmisdrijven:

Vlae wind, vlae wind. Die golwende grondwet.
In 'n niemandsland gebeur, tussen provinsies -
weens die oorsonering. Die nuwe verdeling.
Die uur van sterfte: óók onbekend.
Die lyke had horlosies, maar in die verkeerde tydsone.

Ooggetuies? Geen.
Nie volgens kwota nie.

Enigzins cynisch - misschien is 'moedeloos' hier een beter woord - besluit Naudé:

Twee moorde? Ja, wel.
Ons is in die proses,

in die proses,
soos ek sê.
Verstaan tog.
Dit sal wel nog registreer.

En tot alles klaar is,
het dit nog nie gebeur nie.

De politieke gedichten van Naudé hebben een vertellend, anekdotisch karakter. In Jakobsleer bezoekt de dichter het Voortrekkersmonument: 'Ek kom wys vandag / die curiosum van 'n kolos / aan my Belgiese vriend Frank.' Naudé maakt het politieke persoonlijk en andersom. De dichter valt samen met de ik-figuur, het individu met het systeem.

Ek het die klapwiekende vleuels van 'n reusagtige, mitiese voël gesien. Hoe pragtig! In Egipte, in die Museum van die Oudheid.

Eén van de indrukwekkendste gedichten in Sien jy die hemelliggame is het relatief lange prozagedicht Demokrasie, waarin Naudé De Democratie bekijkt, eerst nog met ver- en bewondering, later enigzins cynisch wanneer het kapitalisme om de hoek komt kijken:

Ek het dit als gesien. In die Wieg van die Beskawing. Die goue munte... Dit was drukkrag wat die emmer laat leeg loop het. Die vroegste geld: dieselfde heerser, eindeloos vermenigvuldig. Ontelbare kerse, almal op één altaar. En dít was die dood van Die Demokrasie. ('n Vergeetbare tydperk, glo.) Op jeugdige ouderdom. Vermoor selfs, miskien. 'n Halflewe, van goud. Alles is toe saam met hom begrawe. Die mooiste vroue. Die skoonste kuns. Rantsoene. Strydwaens. En natuurlik, sy fyn afgewerkte spaarbussie.

Sien jy die hemelliggame is een uitgave van de Slibreeks. 'De Slibreeks is een serie kleine boekjes, die lezers met literaire belangstelling de kans wil geven om gemakkelijk en tegen een aantrekkelijke prijs kennis te maken met het werk van bekende en onbekende auteurs.' - aldus de website. Intussen is er al een aardige collectie tot stand gekomen van telkens - inderdaad - kleine, mooi verzorgde boekjes.

De bundel van Naudé is mij alvast goed bevallen, zowel de gedichten als de in de bundel opgenomen tekeningen van de auteur. De Nederlandse vertalingen - van Bernlef, Robert Dorsman en Willem Persoon - zijn soms praktisch om het Zuid-Afrikaans te verduidelijken, maar evenaren nooit het origineel. Integendeel: de Nederlandse versies zijn áltijd een stuk minder dan de Zuid-Afrikaanse. En met een kleine beetje inspanning zijn de oorspronkelijke gedichten ook prima te lezen.

(...)
soos die sprinkeling blink klippies
wat gestort is lank gelede

en bly dryf,
bly dryf
in die water wat hier was.