Blaise Cendrars - Prose du Transsibérien et de la Petite Jeanne de France

In de rubriek Op het eerste gedicht vertellen poëzieliefhebbers over het allereerste gedicht dat bij hen 'het heilige poëzievuur' heeft aangewakkerd.
Aflevering 05: dichter en Klara-presentator Bart Stouten.

Een gedicht als een trein denderend door alle stereotiepen van de poëzie

Wanneer ik vandaag de naam Blaise Cendrars ontmoet, kan ik rustig wegdromen naar de heerlijk experimentele tijd van fin-de-siècle 'ismen' waarin de 'moderne' poëzie openbloeide. Ik ruik de geur van ongebreidelde vrijheid, ik proef nieuwe vormen die de muffe 19e-eeuwse romantiek verdringen.

Toen ik echter de eerste keer in aanraking kwam met die naam vol 'cendres', kon niets me voorbereiden op de schok en overrompeling die me te wachten stond.

Ik ontdekte de voortreffelijke vertaling van Ieme van der Poel in de ramsj. Mijn eerste indruk was er een van ongemakkelijke verwarring: is dit poëzie of proza? De titel van het monumentale Prose du Transsibérien et de la Petite Jeanne de France deed me het laatste vermoeden. Maar dan -- de muzikaliteit van wat er onmiskenbaar als versregels uitzag voelde onmiddellijk heel poëtisch aan. Ik las die eerste verzen met een soort razende vaart -- bizar genoeg leek dat ook de bedoeling te zijn, want ik herkende meteen de ritmes van een sneltrein die de dichter zat te imiteren. Nee maar, een gedicht dat las als een trein! Wat een vaart! Wat een jazz!

Na een halve bladzijde waren alle conservatieve, strenge vormvoorschriften die het woord poëzie als een onvermijdelijke electronenruis omringden, definitief verleden tijd. Alsof ik het rijplezier van mijn oude rolschaatsen verdrongen, verbrijzeld zag door het stormend avontuur van salto's op een acrobatisch skateboard, zoiets.

En dan de tedere, bijna ontwapenende eenvoud van het frele meisjesstemmetje tussendoor, het hoertje waarop de dichter verliefd is: 'Hoor eens Blaise, is Montmartre nu heel ver weg?', als een vertederend gefluister van het geweten tussen de donkere kanonnen en verpletterende oorlogservaring door. Ik was een gedicht aan het lezen dat aanvoelde als een rockconcert met een paar klassieke pareltjes erbij.

Ik las, en las, en bleef maar lezen, tot het prozagedicht vijftien bladzijden later, niet eerder, ophield, stilviel -- compleet uitgeput, volledig opgebruikt. Ik wist amper wat me was overkomen. Maar van één ding was ik zeker: zo zou poëzie -- voor mij althans -- altijd moeten zijn: de eruptie van een kleine vulkaan, jazz geworden taal, thema's aangeboord en uitgewerkt en met elkaar verweven als in een fuga van Bach. Cendrars gewaagt zelf van 'simultanéisme', een term uit de beeldende kunst.

Later las ik over het leven van Cendrars. Het leek haast een kopie van mijn eigen biografie. Dat heeft me zeker gemotiveerd om nog een tijdje bij hem te blijven -- om ook andere gedichten van hem te bestuderen (of misschien moet ik zeggen te 'radiograferen'). Ik heb ondertussen een lange weg afgelegd in mijn eigen verzen. Waar die eindigen zal, weet ik niet. Maar dat Blaise Cendrars aan het begin staat van die weg, kan ik nooit vergeten.

Comments

[Geplaatst door: Alain Delmotte]

Hoe opwindend dit te mogen lezen, Bart, want toen ik het gedicht van Cendrars voor het eerst las, werd ik precies op dezelfde manier overmand. Heel mooi van Blaise zijn ook de 'dix-neuf poèmes élastiques.

[Geplaatst door: Van Den Driessche Yerna]

Enkele weken terug heb ik een stukje van dit prachtige gedicht voor het eerst in het Nederlands horen voorlezen door Bart Stouten himself. Het was alsof de Oriënt Express door de zaal raasde. En ja, net als 42 jaar terug, bleef ik ook nu beduusd achter.
Thuis gekomen heb ik het gedicht opnieuw herlezen en toen ik:

Jeanne Jeanette Ninette nini ninon nichon
Mimi mamour ma poupoule mon Pérou
Dodo dondon
Carotte ma crotte
Chouchou p’tit-coeur
Cocotte
Chérie p’tite chèvre
Mon p’tite-pèché mignon
Concon
Concon
Elle dort.

Elle dort.

las, dacht ik: ‘yes, net Miles Davis!!!,
Daarna heb ik nog een lange wandeling gemaakt. En de slaap, die kwam nadien vanzelf.
Ook de moeite is: ‘LES PAQUES A NEW YORK’