Grenslijnen uitwissen
- door Arne Pauwels
Net zoals in de politiek leeft er ook in de literatuur een zeker nationalisme. Ook in Vlaanderen, ook in Nederland. Zoals ik in mijn vorige twee stukken al aangegeven heb, komt dat nationalisme voor een groot deel tot uiting in clichés die al decennia lang opduiken in de literaire kritiek. Hoewel genuanceerd komt dit soort nationalisme ook terug in Hugo Brems’ recente literatuurgeschiedenis Altijd weer vogels die nesten beginnen. Daarin wordt de behandelde literatuur afgebakend door drie criteria: taal, papier en officiële instituties. In essentie gaan wellicht alle literatuurgeschiedenissen over officiële, papieren literatuur in een bepaalde taal. Deels zijn die criteria wellicht terecht. Klassiek en oubollig misschien, maar terecht. Voor literatuur uit vervlogen eeuwen moeten we ons immers baseren op tastbare overblijfselen, en officiële instituties zijn vaak ook een garantie voor kwaliteitsvolle literatuur. Min of meer toch, om er maar een Bremsiaanse nuance aan toe te voegen.
Ook over het derde criterium - de afbakening door taal- en staatsgrenzen - is de laatste decennia al veel inkt gevloeid. Literatuur afbakenen op basis van politieke entiteiten is voor velen even moeilijk als het aflijnen van pakweg literaire stromingen. Literatuur is immers veeleer een continuüm. Door overlappingen, grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden en een vaag begrip als beïnvloeding is het helemaal niet zo evident om grenzen te trekken die bovendien dan nog eens zouden moeten samenvallen met man-made staatsgrenzen.
Een recente technologische ontwikkeling heeft deze problematiek nog complexer gemaakt dan ze al was, en bij Brems krijgt ze – volgens de hierboven beschreven criteria deels terecht – niet veel meer dan een voetnoot: het internet. Dat internet heeft van de wereld een global village gemaakt, zo wil het cliché. En hoewel de idee van een wereldwijde virtuele gemeenschap wellicht een stap te ver is, is het wel zo dat het internet mogelijkheden heeft gecreëerd voor het doorbreken van literair nationalisme. Bovendien worden de drie criteria van Brems er grotendeels door op de helling gezet. Het world wide web is immers geen officieel instituut, al helemaal niet van papier en de enige aanduiding van grenzen zijn achtervoegsels als .nl en .be, hoewel er weinig surfers zullen zijn die zich aan die grenzen zullen houden.
Het internet verandert dus de contouren van die identiteiten, en creëert mogelijkheden om grenslijnen te doorbreken of uit te wissen. Een weblog zoals deze en tijdschriften zoals Met Andere Zinnen - beide met een Nederlands-Vlaamse redactie – maken gebruik van de opportuniteit dat het internet is en creëren op die manier mogelijkheden om de Vlaamse en Nederlandse imagined community uit te breiden.
Al eeuwenlang wordt er in de Lage Landen naar elkaar gekeken (niet alleen in Vlaanderen zoals me onlangs nog werd aangewreven, maar ook in Nederland). Enkele officiële, papieren initiatieven hebben die interesse geïnstitutionaliseerd. Ons Erfdeel werkt al decennia lang over de grenzen heen, en tijdschriften als DWB en Yang proberen het ook al enige tijd met een binationale redactie. Daarmee proberen ze eigenlijk ook de eeuwige discussie tussen Vlaanderen en Nederland eindelijk de das om te doen. Een discussie waarvan ik eerlijk gezegd nooit de zin heb ingezien.
Uitbreiden van een community hoeft de verschillen niet uit te wissen. Niet tussen Vlaanderen en Nederland, niet tussen groepen Vlaamse en groepen Nederlandse schrijvers en niet tussen individuen onderling. Verschillen bestaan overal, en het is even dom om als essentieel voorgestelde kenmerken te gebruiken om Vlaanderen van Nederland te scheiden als om het ene individu te willen doen samen vallen met een ander. Diversiteit is een pluspunt en kan alleen maar voor een rijkere literatuur zorgen. Kijk bijvoorbeeld naar de impact van de migrantenliteratuur in Nederland (en beetje bij beetje ook in Vlaanderen). Diversiteit zou er ons niet mogen toe brengen om literaire producten af te kraken op basis van eeuwenoude nationale clichés, net zo min als ze ons zou mogen weerhouden van op een degelijke manier samen te werken. Ondanks de verschillen zou de bestaande samenwerking een begin kunnen zijn voor een mentaliteitswijziging, en een aanzet tot literaire verdraagzaamheid, los van alle literaire nationalismen, die al zo lang poëticale en andere literaire discussies vervuilen. Laat het ons hebben over de literatuur, dat lijkt mij het belangrijkste.
Reacties